By 
Uzun bir süre Osmanlı topraklarının bir parçası olan Somali, Süveyş Kanalı’nın açılmasından sonra Büyük Britanya tarafından işgal edilmiştir ve güney bölgesi İtalyanlara bırakılmıştır. 1960 yılında Britanya Somalisi (Somaliland) ve İtalyan Somalisi bağımsız olana kadar, Somali bu iki devlet tarafından kontrol edilmekteydi. Somaliland, 1960 yılında kurulduktan sonra 35 devlet tarafından tanınmaktaydı fakat daha sonradan Somaliland kendi iradesiyle Somali topraklarına dahil oldu. 1991’de patlak veren iç savaşla birlikte Somaliland’ın tek taraflı bağımsızlığı ilan edilmiş oldu ancak bu bağımsızlığın uluslararası arenada karşılığı yok hükmündedir.
Yoksul bir devlet olan Somali’de devlet iç politikada federalizmle yönetilmektedir. Federalizm halihazırda iyi durumda olmayan Somali’nin işini zorlaştırmaktadır çünkü her yerel ve federal hükümet farklı aktörleri destekleyebiliyor. Aynı zamanda diğer devletler de Somali içindeki farklı eyaletleri desteklemekte ve işleri daha da zorlaştırmaktadır. Somali, kuruluşundan günümüze değin açlık, sefalet, iç savaş, kuraklık ve terörle mücadele etmektedir. Somali ve Kanada vatandaşı sosyal aktivist Ilwad Elman “Kanada’dan Somali’ye ilk yerleştiğimde tanıdığım her bir insan öldüğünde ağlıyordum ve insanlar her birisi öldüğünde gerçekten ağlayacak mısın diye dalga geçtiler. Bu onlara normal geliyordu.” demiştir.1
Türkiye ve Somali ilişkilerine baktığımızda 2011 yılından sonra ilişkilerin ivme kazandığını görmekteyiz. 2011 yılına kadar Türkiye Cumhuriyeti’nin dikkate değer bir Somali politikası olmamıştır. Özellikle geçtiğimiz günlerde gerek IMF’ye olan dış borçlarını ödememiz, gerekse Somali’deki Türk şirketine yapılan bombalı saldırı bu devleti Türkiye gündeminin içine sokmuş durumda.
Doğal kaynaklarının bol ve verimli olmasına rağmen, Somali ekonomik ve politik birliğini sağlayamamıştır. Nitekim BM, ülke nüfusunun neredeyse yarısını oluşturan 6,2 milyon insanın yiyecek ve su yardımına muhtaç olduğunu; 2,9 milyon insanın da acil yardıma muhtaç olduğunu açıklamıştır.2 Bunun en belirgin nedeni şüphesiz El-Şebab ve düzenlediği saldırılardır.
El Şebab, Somali’de faaliyet gösteren bir terör örgütüdür. Mogadişu merkezli araştırma düşünce kuruluşuna göre El Şebab, tehdit ve şantaj yoluyla devletten daha fazla bir gelir elde etmektedir. Aynı kuruluşa göre El Şebab, ayda 15 milyon dolar haraç toplamaktadır.3 El Şebab, ABD ile de çatışmış bir terör örgütüdür. Ocak 2020’de üç ABD askeri El Şebab tarafından öldürülmüştür.4 Somali, Akdeniz’i Süveyş Kanalı-Kızıldeniz- Aden Körfezi vasıtasıyla Hint Okyanusu’na bağlayan stratejik bir konumda bulunmaktadır.5 Stratejik konumu nedeniyle Somali, öncelikle Etiyopya ve Kenya olmak üzere ABD, İngiltere, Çin, İsrail gibi devletlerin radarına girmiştir. Trump, göreve geldikten sonra Somali ile olan ilişkilerini arttırmıştır. Somali; Cibuti ve Nijer’den sonra en fazla Amerikan askerinin bulunduğu üçüncü devlettir. 6
Türkiye’nin Somali politikası insani diplomasi üzerine kurulmuştur. Özellikle 2011’den itibaren Somali ile olan ilişkilerine hız veren Türkiye’nin şirketine yakın zamanda saldırı olmuştur. Somali politikasının önemli olmasının sebeplerinden bir tanesi de Türk dış politikası için bir ilki barınmasıdır. KKTC hariç tutulduğunda Türkiye ilk defa bir devletin inşası politikasını Somali’de uygulamıştır.7 Üstelik Türkiye yurt dışında sahip olduğu en büyük askeri üssünü bu ülkede inşa etmiştir. Türkiye’de muhalefetin de Somali’yle temasları olmuştur. Ana muhalefet lideri Kemal Kılıçdaroğlu 2011’de Somali’ye ziyaret gerçekleştirmiştir. Bu ziyaret, Somali politikasına muhalefetin de destek verdiği izlenimini uyandırmıştır.8 Türkiye’nin bölgedeki en büyük sorunu şüphesiz ki El Şebab’tır. Ekim 2011’de El Şebab’ın yaptığı saldırı 70 öğrencinin ölümüyle sonuçlanmıştır. Bu öğrenciler Türkiye’nin verdiği burs sonuçlarını beklemekteydi. Türkiye bu saldırıyı kendine yapılmış saydı ve yaralılara ambulans uçak gönderdi. 25 Mayıs 2012’de Mogadişu’da bir Türk iş insanı suikasta kurban gitmiştir. 27 Temmuz 2013’te Türkiye’nin Mogadişu’daki büyükelçilik binasına saldırı düzenlenmiştir. Bu saldırıda üç polisimiz yaralanmış ve bir polisimiz de şehit olmuştur.9
Somali’de korsan faaliyetleri de yaygındır. İngiltere merkezli Uluslararası Denizcilik Bürosuna göre 2008 yılında gerçekleştirilen 293 korsan faaliyetlerinin 111 tanesi Somali’yi çevreleyen kara sularda gerçekleşmiştir. 10 Nitekim, 2009 yılına gelindiğinde Somali’nin korsan faaliyetlerinden kazandığı gelir 82 milyon dolardır. 11 Yaygın korsan faaliyetleri illegal balıkçılık ve zengin gemilere düzenlenen saldırılardır. Bazı firmalar korsan faaliyetlerinden ötürü uzun ve maliyetli rota olan Ümit Burnuna yönelmiştir. 12 Somali’deki ekonomik durum, Somali halkını korsanlığa daha da yaklaştırmıştır. Korsanlara Robin Hood benzetmesinin bile yapılması bunun örneklerindendir.. Öyle ki, Somali halkı korsan olmayana kız vermemekteydi.13 Somali’yi bu kötü gidişattan kurtaracak yegâne politika insani politikadır. Aynı şekilde, Türkiye’nin Somali halkı tarafından sevilmesinin sebebi ise Türkiye’nin izlediği insani yardım politikasıdır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan 20 yıl aradan sonra Somali’yi ziyaret eden ilk Afrikalı olmayan liderdir. Türkiye’nin, Somali’de izlediği politikalar uluslararası arenada insani açıdan örnek teşkil etmektedir. Türkiye, Somali Havalimanı’nı yenilemiştir, 20 yıldan uzun bir süre sonra Türk Hava Yolları Somali’ye uçuş sağlayan ilk uluslararası hava yolu şirketidir.14 TİKA ve Kızılay 2011’den sonra insanı yardımları arttırmıştır ve insani yardımlar halen devam etmektedir.
Türkiye’nin, Somali’deki varlığının insani açıdan iyi olduğunu kabul etmekle birlikte, Türkiye’nin kırılgan ekonomisinin düzeltilmesinin Somali Devleti’nin inşasından daha önemli olduğu kanaatindeyim. Türkiye’nin ekonomik sorunlarla, işsizlikle, açlıkla ve COVID-19 ile boğuştuğumuz şu günlerde Somali’nin IMF borcunun ödenmesine yardımcı olmamızı doğru bulmamaktayım. Bu noktada Türkiye’nin ekonomik dengeyi kurarak dış politikada önemli adımlar atması doğru olacaktır.
KAYNAKÇA
https://www.youtube.com/watch?v=0k1uvuxxbJs&list=PLW2LsEQFQJjnBSGhe0F94gkvyzfWiFavw&index=1&ab_channel=SOHTalks%26IdeasArchive, (Erişim Tarihi: 14 Ocak 2021)
Murat Tan, Nour Gelle Gedi, “Somali ‘Yeni Açlık Kriziyle’ Karşı Karşıya”, 29 Mart 2017, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/-somali-yeni-aclik-kriziyle-karsi-karsiya/782234, (Erişim Tarihi 6 Ocak 2021)
1- “Mary Harper, ‘Somali’de Eş Şebab örgütünün geliri devletin gelirinden fazla’, 27 Ekim 2020, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-54703447, (Erişim Tarihi: 4 Ocak 2021)
Abdi Sheikh, Joseph Akwiri, Phil Stewart, “Three Americans killed in al Shabaab militant attack on base in Kenya” https://www.reuters.com/article/uk-kenya-security/three-americans-killed-in-al-shabaab-militant-attack-on-base-in-kenya-idUKKBN1Z4044?edition-redirect=uk, 5 Ocak 2020, (Erişim Tarihi: 3 Ocak 2021)
Melahat Yalçın, “Türkiye Somali İlişkilerinde El-Şebab Örgütünün Etkisi”, Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, Cilt 4, No. 1, 2016, ss. 17-49
https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2020-11-25/somalia-must-learn-stand-alone, (Erişim Tarihi: 12 Ocak 2021)
Mehmet Özkan, “Doğu Afrika Jeopolitiği ve Türkiye’nin Somali Politikası”, İstanbul, SETA Yayınları, 2014, s. 86.
“Kılıçdaroğlu Somali’ye gitti”, Hürriyet, 31 Ağustos 2011
Mehmet Özkan, “Doğu Afrika Jeopolitiği ve Türkiye’nin Somali Politikası”, İstanbul, SETA Yayınları, 2014, ss. 90-93.
https://www.globalpolicy.org/component/content/article/205/39509.html (Erişim Tarihi: 12 Ocak 2021)
Brian Hesse, “Somalia: State Collapse, Terrorism and Piracy”, Abingdon-Oxon, Routledge, 2011, p. 110.
https://www.globalpolicy.org/component/content/article/205/39509.html, (Erişim Tarihi: 12 Ocak 2021)
https://www.milliyet.com.tr/pembenar/korsan-olmayana-kiz-vermiyorlar-1166070, (Erişim Tarihi: 9 Ocak 2021)
TRT World, https://www.youtube.com/watch?v=JHCsk5mXjRc&ab_channel=TRTWorld, (Erişim Tarihi: 15 Ocak 2021)
KONUYLA İLGİLİ İZLENEBİLECEK YOUTUBE VİDEOLARI:
KONUYLA İLGİLİ FİLM TAVSİYESİ:
Black Hawk Down, Yönetmen: Ridley Scott, 2001, IMDb: 7,7 (E.T: 17 Ocak 2021)
Hüseyin Kodaman- Uludağ Üniversitesi Uluslararası İlişkiler
Comments