Çeviri: Acayip Çalgılar

Dergi: Resimli Mecmua
Cilt: 2
Sayı:31
Tarih: 26 Mayıs 1926 
Yazar: C. Cahit
Çeviren: Mustafa  Said ŞAHAN

Dünyanın hangi köşesine bakacak olursanız her kumda muhakkak musiki aleti bulursunuz. O kadar ki vahşi tanılan ve hiçbir şeye malik olmayan kumlarda bile musiki aletleri vardır.

İptidai kumlarda göreceğimiz her şey kendi ellerinin mamulatıdır. Bu işi tetkik etmek cidden hoş bir meseledir. Mesela bir yerde bulduğumuz musiki aletlerinden tamamen bambaşka olanını bir diğer yerde bulur ve ruhlardaki farkı tamamen anlarsınız. Musiki aletlerini başlıca

üç kısma ayırmak mümkündür. Birisi tokmak veya el ile vurularak çalınan çalgılar, diğeri telli çalgılar, üçüncüsü de hava yani üflemekle çalınan çalgılardır.

Tokmakla çalınan çalgılar

Davul, trampet işte bu cinstendir. Dünyaya en çok yayılmış çalgılardan ikisi de bunlardır. Birçok kumların aletlerinde trampete, davul ve tef dahildir.

Mesela Eskimolarda davul, balina kemiğinden yuvarlak bir çembere gerilmiş bir kuru deriden ibarettir. Eskimolar bu aleti fok avlarında, zıplayarak, sıçrayarak ve şarkılar söyleyerek çalarlar. Bu davul aynı zamanda Eskimoların bayram zamanlarında çalınır. Fakat eğer Eskimoları bırakıp kutba nazaran dünyanın bir ucu olan Afrika’ya inersek orada da davulun oldukça mütekamil bir şeklini görürüz.

Orada davula “tam – tam” derler ve bu tam tamların Merkezi Afrika’da “Çad Gölü” havalisindeki kumlarda bulunur. Tam tamlarda iki kısımdır. Birisi memleket ahalisini bir araya çağırmak veya harpler için yapılmıştır. Öteki ise bayramlar, şenlikler içindir. Bayram tam tamları muharebe tam tamları gibi dairevi değil mahrutidir. Onun da nihayetlerinde ayakları vardır ve bu nevi tam tamın üzerine ellerle vururlar. Sadası gayet şedittir. Pek uzaklardan bile duyulur.

Arapların da böyle bir trampet veya tefleri vardır. Fakat bu, portatif bir teftir. Sol omuzlarının üzerine asarlar. Bu tefler tahta çemberler üzerine yapılmıştır ve üzeri derilerle kapalıdır. Bu derinin üzerine bir el ve bir tokmakla vurulur. Diğer tarafına da hem davulu el ile tutar ve hem de aynı elin parmakları tepirder.

Hala Afrika’da “Utah” ve “Kolvardo” havalisinde yaşayan “Aut” namındaki kırmızı derililerin büyük bir çemberin bir tarafına merbut bir deriden ibaret olan ve diğer tarafına da haçvari bağlanmış el ile tutulmaya mahsus bir ipe malik bir davul veya tefleri vardır ki orada pek rağbet görmüştür. Erkekler on dört kişilik bir grup olarak, kadınları dans ettirir ve bu davulu çalarak (kafa kesme) havasını söylerler.

Birçok kumlar arasında bilhassa (zil) ve (çarpare) pek rağbet bulmuş ve muhtelif şekiller almıştır. Afrika’da bu nevi çalgılar kabuklu meyvelerin içi boşaltılarak yapılır. Bu çalgıya küçük tel veya ip raptederler. Kadınlar İspanyollar gibi daima bu çarpareleri çalarlar.

Kamboş ve Siyamda iplerden mamul bir nevi çalgı bulunur. Buna (Kong – Vong) derler. Kong ve Vongun telleri küçük bir maden parçasıyla çalınır. Kong ve Vongla hakiki ve nefis parçalar çalınabilir.

Yine Kamboş ve Siyamda (Rune / Runa) namı verilen bir nevi armonik mevcuttur. Bu birtakım tahtalardan merbuttur. Bu tahtalara küçük tokmaklarla vurulur, her tahta başka bir noktada ses verir. Aynı zamanda Afrika zencilerinde bu nevi bir armonik bulunmaktadır ve bu armonikte birtakım tahtalardan mürekkeptir.

Telli Çalgılar

Bu nevi çalgılar arasında dünyada en çok harib (*)¹ mandolin ve gitara müşabih çalgılar görülür. Bu cihetten Afrika’nın Gamba havalisi zengindir. Gambada harip cinsinden gayet tuhaf bir şekilde üç telli bir çalgı, keman cinsinden bir başkası ve birkaç tane de mandolin cinsinden bir çalgı vardır. Yine bu havalide hakiki demir çalgılar da mevcuttur.

Diğer bir nevi harip de Madagaskar’da bulunur. Orada ona (vahaa) derler. Bu vahaa aynı zamanda Çinhindi’de de mevcuttur. Fakat Çinhindi’nin çalgısı yalnız bundan ibaret değildir. Kamboçlular ve Siyamlılar (Takka) namı verilen ve aynı zamanda hem gitar hem de mandoline bir nevi çalgı kullanırlar. Bu çalgı aynı zamanda Madagaskar yakınında (Nosy Be)’de de bulunur. Eğer şimdi Finlandiya’ya geçecek olursak orada da aynı keman ve gitarlara benzeyen telli bir çalgının mevcut olduğunu görürüz.

Bu çalgı hem ud hem de keman gibi yayla çalınabilir. Bu çalgıya (kantele) derler, bazen 12 tele kadar yükselen bu çalgıya birtakım şiirler inşat ederek şarkılar ve hikayeler söyleyerek refakat ederler. Kantele çalanların bazıları hakiki sanatlardır.

Finlandiya’da bir de (dombra) denilen harib vardır. Oyukça bir tahtanın üzerine gerilmiş birtakım tellerden müteşekkil olan bu alet danis (?) havalarına yarar.

Üflenerek Çalınan Çalgılar

Bu türden olan çalgılar da pek boldur. Mesela Avrupa kiliselerinde bulunan büyük (org) lar bu nevi hava ile çalınan çalgılardandır. Orglar pek o kadar medeniyetleşmemiş olan memleketlerde yoktur. Flüt bütün cihanda mevuttur. Asıl işin eğlenceli ciheti flütün Hintçini’de Tahiti adasında burundan üflenerek çalınmasıdır. Kamboç’da da yedi delikli flüt varsa da o ağızla çalınır.

Merkezi Afrika’daki (flajole) elli beş veya altmış santim uzunluğunda, üç veya beş santim kutrunda (çapında) bir kamıştır. Bu kamışın da dört deliği vardır; aynı zamanda bu, kumlarda gazal (ceylan) boynuzundan yapılmış birtakım borazanları çalanlarda mevcuttur. En nihayet yine bu cinsten bir de kabak çalgılarını ve bumbar dümbeleklerini hatırlatayım.

Dünyanın herhangi bir noktasında olursa olsun insanlar daima musikiyi, çalgıyı sevmişlerdir. İnsan doğar doğmaz bile ninni yani bir nevi musiki ile kulağını doldurur. Artık düşünmeli, musikiyi nasıl sevmesin?

Dünyanın bazı yerlerinde insanlar doğarken müzik işittikleri gibi ölürken de yine müzik işiterek can verirler. Bazı milletler şarkı söylemeyi nefes almakla bir tutar ve her yerde yüksek sesle şarkı söylerler.

Şarkın medeni kısımlarına ait musiki aletlerinden burada bahsetmedik çünkü bu çok geniş bir mevzuudur. Derin ruhu ve yüksek heyecanla meşhur olan bu diyarın musikisi ve Garbın yüksek sanatı böyle bir sayfada izah edilemez.

Çeviren
Mustafa Said Şahan